Kern- en kantelmomenten: over verandering, katharsis en opnieuw leren kijken

Op zondag 6 september begonnen we samen aan een nieuw seizoen. De zondagsschool ging weer van start en tijdens de viering maakten we kennis met het nieuwe jaarthema van onze gemeente: Kern- en kantelmomenten. Prof. dr. Thomas Quartier was deze zondag te gast en nam ons mee in het thema Katharsis: wat gebeurt er met een mens wanneer het vertrouwde wegvalt, wanneer het leven een andere richting neemt en je opnieuw moet zoeken naar wat werkelijk van betekenis is? Het bleken twee thema’s die nauw met elkaar verbonden zijn.

Wanneer het leven kantelt

De Bijbel staat vol met kantelmomenten. Abraham verlaat zijn vertrouwde omgeving zonder precies te weten waar hij terecht zal komen. Jozefs leven neemt een onverwachte wending wanneer zijn broers hem verkopen. Esther komt voor een beslissend moment te staan. Job verliest vrijwel alles waarop zijn bestaan rustte. Maria krijgt te horen dat haar leven een totaal andere richting zal nemen. Paulus wordt op weg naar Damascus letterlijk tot stilstand gebracht.

Soms kiezen mensen voor verandering, soms overkomt die hun. Soms is een kantelmoment bevrijdend, soms pijnlijk. En lang niet altijd herkennen we het moment waarop iets verandert terwijl we er middenin zitten. Soms beseffen we pas jaren later: dáár begon iets te verschuiven.

Niet alleen individuele levens kantelen. Ook tijden veranderen. Samenlevingen verschuiven, oude zekerheden verdwijnen en nieuwe vragen dienen zich aan. Dat geldt ook voor geloofsgemeenschappen. Daarom staat dit seizoen de vraag centraal wat er gebeurt wanneer iets wat vanzelfsprekend leek dat niet langer is. Waar vinden we dan houvast? Wat blijkt werkelijk tot de kern te behoren? En wat mogen we misschien loslaten?

De Bijbel blijkt vanuit dat perspectief geen boek over een onveranderlijke wereld, maar een verzameling verhalen van mensen die steeds opnieuw naar de kern moeten zoeken wanneer hun werkelijkheid verandert.

Niet aanpassen, maar omvormen

Een belangrijke Bijbeltekst tijdens de startzondag was Romeinen 12. Paulus schrijft daar:

Laat je niet vormen naar de patronen van deze tijd, maar laat je omvormen door anders te leren kijken, zodat je kunt onderscheiden wat God wil: wat goed is, wat God vreugde doet en wat werkelijk tot zijn bestemming komt.

Daar zit een belangrijk onderscheid in. Iedere tijd kent verwachtingen en vanzelfsprekendheden: ideeën over wat normaal en succesvol is, hoe een goed leven eruitziet en zelfs over wat kerk en geloof zouden moeten zijn. Paulus spreekt echter niet alleen over aanpassing, maar over omvorming. Niet simpelweg een andere vorm zoeken waarin we beter passen, maar iets laten veranderen in de manier waarop we kijken en onderscheiden.

Een kantelmoment wordt daarmee meer dan een hindernis waarna we zo snel mogelijk proberen terug te keren naar de oude situatie. Soms is juist de vraag: moeten we eigenlijk wel terug? Heeft wat er gebeurd is misschien iets zichtbaar gemaakt waardoor we anders zijn gaan kijken?

Ook Paulus’ woorden over eredienst passen daarbij. Hij gebruikt de oude taal van offers en religieuze rituelen, maar laat ook die kantelen. Het levende bestaan van mensen zelf wordt de plaats waar de dienst aan God gestalte krijgt. Geloof gaat daarmee niet alleen over wat op zondagochtend in de kerk gebeurt, maar ook over hoe we leven, kijken en omgaan met anderen, kwetsbaarheid, bezit en macht.

Katharsis: door de breuk heen

Precies op dat punt sloot de bijdrage van Thomas Quartier aan. Centraal stond het Griekse begrip katharsis, vaak vertaald met woorden als loutering of zuivering. Katharsis gaat over wat er kan gebeuren wanneer mensen niet om angst, verdriet en ontregeling heen kunnen, maar erdoorheen moeten. Niet om het pijnlijke weg te poetsen, maar om te ontdekken wat daarin zichtbaar wordt.

Voor Quartier is katharsis geen abstract begrip. Het raakt aan zijn eigen levensweg en staat centraal in zijn recente boek Katharsis. Onderweg vanuit het klooster. Na tien jaar kloosterleven kwam daaraan een einde. Die breuk werd voor hem het begin van een proces waarin verlies, falen, verlangen, identiteit, gemeenschap en vrijheid opnieuw onder ogen moesten worden gezien.

Daarbij krijgt katharsis een betekenis die verder gaat dan jezelf van fouten of schuld proberen te zuiveren. Het gaat ook om het opnieuw vinden van een innerlijke waarheid. Wat blijft er over wanneer beelden die je van jezelf had niet meer houdbaar blijken? Wat gebeurt er wanneer een omgeving waarin je jouw roeping en identiteit vond wegvalt? En hoe ga je verder wanneer het verhaal dat je over je eigen leven vertelde niet eenvoudig kan worden voortgezet?

Juist daarin raakt katharsis sterk aan ons jaarthema. Een werkelijk kantelmoment laat zich niet altijd oplossen. Soms kun je niet terug naar hoe het was. De weg loopt dan niet om de breuk heen, maar erdoorheen.

Geen goedkope les uit het lijden

Dat vraagt tegelijkertijd om voorzichtigheid. Het zou te gemakkelijk zijn om van ieder verlies, iedere crisis of ieder falen te zeggen dat het uiteindelijk ergens goed voor is. Sommige gebeurtenissen blijven pijnlijk. Sommige verliezen worden niet ongedaan gemaakt en niet iedere crisis leidt automatisch tot groei.

Katharsis betekent dan ook niet dat het pijnlijke achteraf ineens goed wordt. Wel kan een breuk iets blootleggen. Wat we niet langer overeind kunnen houden. Wat misschien vooral door verwachtingen van anderen werd bepaald. Maar ook wat, ondanks alles, van wezenlijke betekenis blijft. Daar verschijnt opnieuw die vraag naar de kern.

Misschien ontdekken we wanneer het leven kantelt dat sommige zaken waarvan we dachten dat ze essentieel waren dat uiteindelijk niet zijn. En omgekeerd kunnen kleine dingen ineens van onschatbare waarde blijken: een mens die blijft, een gemeenschap waarin ruimte is voor kwetsbaarheid, een ritueel dat woorden geeft aan wat moeilijk uit te spreken is, stilte, muziek, geloof of een verlangen dat dieper blijkt te liggen dan de vorm waarin we het tot dan toe beleefden.

In die beweging krijgt eerlijkheid meer gewicht dan perfectie. Niet het zorgvuldig overeind houden van een ideaal levensverhaal staat centraal, maar het onder ogen durven zien van wat er werkelijk is. Juist daarin kan ruimte ontstaan voor transformatie en een nieuw begin.

Steeds opnieuw naar de kern

Daarmee werd Katharsis een betekenisvolle aftrap van ons nieuwe jaarthema. Want kern- en kantelmomenten horen bij elkaar. Wanneer alles doorgaat zoals altijd, hoeven we ons nauwelijks af te vragen wat werkelijk belangrijk is. Juist wanneer iets verandert, worden we gedwongen opnieuw te kijken. Dat geldt voor ons persoonlijke leven, voor de samenleving en ook voor ons als geloofsgemeenschap.

De startzondag en de lezing van Thomas Quartier terugkijken?
Bekijk de volledige viering via Kerkdienstgemist.nl